Czy możliwa jest waloryzacja wynagrodzenia po zakończeniu umowy PZP? To pytanie zadaje sobie wielu wykonawców, którzy znaleźli się w trudnej sytuacji ekonomicznej z powodu gwałtownego wzrostu kosztów realizacji inwestycji, a zorientowali się o skali strat dopiero po sfinalizowaniu kontraktu. W niniejszym przewodniku szczegółowo analizujemy aspekty prawne, orzecznictwo oraz ryzyka związane z próbą podwyższenia wynagrodzenia w momencie, gdy kontrakt formalnie przestał już obowiązywać.
Czy możliwa jest waloryzacja wynagrodzenia po zakończeniu umowy PZP za pomocą aneksu?
Zgodnie z art. 8 ust. 1 ustawy Pzp do umów o zamówienie publiczne stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego, o ile przepisy samej ustawy Pzp nie stanowią inaczej. To właśnie w prawie cywilnym tkwi klucz do rozwiązania tego problemu.
Podstawowa zasada prawa zobowiązań mówi, że prawidłowe i pełne spełnienie świadczeń wzajemnych przez obie strony skutkuje wygaśnięciem łączącego je stosunku prawnego. Z chwilą uregulowania płatności z faktury końcowej umowa o zamówienie publiczne przestaje formalnie istnieć w obrocie prawnym.
Zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego: Modyfikacja umowy (w tym podwyższenie wynagrodzenia aneksem) może nastąpić wyłącznie wtedy, gdy dany stosunek prawny trwa. Prawnie niemożliwe jest aneksowanie umowy, która już wygasła (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 22 maja 1997 r. (sygn. akt II CKU 49/97).
Wykonawca mógłby zachować prawo do roszczeń, jakimi jest waloryzacja wynagrodzenia po zakończeniu umowy PZP, tylko w jednym przypadku – gdyby przy podpisywaniu protokołu odbioru końcowego lub najpóźniej przy przyjmowaniu płatności faktury końcowej złożył wyraźne i jednoznaczne pisemne zastrzeżenie, że wypłata kwoty nominalnej nie zamyka jego roszczeń waloryzacyjnych. Jeżeli wykonawca tego nie zrobi, zaakceptuje wypłatę jako ostateczne i wyczerpujące rozliczenie.
Termin wykonania a wygaśnięcie umowy – uważaj na te pojęcia
Należy wyraźnie odróżnić wygaśnięcie umowy od upływu terminu jej wykonania. Jak wskazuje Urząd Zamówień Publicznych (UZP), zmiana umowy po upływie terminu na wykonanie przedmiotu świadczenia jest dopuszczalna (na podstawie art. 455 ustawy Pzp), o ile prace wciąż trwają lub nie zostały ostatecznie rozliczone. Samo uchybienie terminowi nie powoduje bowiem wygaśnięcia więzi obligacyjnej.
Sytuacja jest jednak zupełnie inna, gdy doszło do odbioru końcowego i zapłaty – wtedy umowa definitywnie wygasa, a waloryzacja wynagrodzenia po zakończeniu umowy PZP staje się prawnie niemożliwa.
Analiza klauzuli umownej. Dlaczego waloryzacja wynagrodzenia po zakończeniu umowy PZP nie działa wstecz?
Waloryzacja umowna (art. 439 ustawy Pzp) ma na celu urealnienie wynagrodzenia za prace wykonywane w warunkach podwyższonych kosztów. Jeżeli wzrost cen nastąpił po fizycznym ukończeniu prac, inflacja nie wpłynęła na koszty ich wykonania. Próba waloryzowania wstecz prac odebranych przed przekroczeniem progu inflacyjnego byłaby całkowicie sprzeczna z istotą tej instytucji. Co więcej, waloryzacja nie działała automatycznie – wymagała wniosku i aneksu, których zamawiający nie może już podpisać z uwagi na wygaśnięcie umowy.
Jak wynika z opinii Regionalnej Izby Obrachunkowej w Olsztynie oraz UZP, samo wydłużenie terminu realizacji umowy (np. z 3 do 7 miesięcy) nie nakłada na zamawiającego ustawowego obowiązku wprowadzania klauzul waloryzacyjnych z art. 439 Pzp. Zmiana wynagrodzenia w takich przypadkach wymaga spełnienia samodzielnych przesłanek z art. 455 ust. 1 pkt 4 ustawy Pzp.
Kto ponosi ryzyko inflacyjne? Kluczowe wyroki KIO i Sądu Zamówień Publicznych
Sądy oraz Krajowa Izba Odwoławcza stoją na straży zasady, że waloryzacja nie służy całkowitemu zdjęciu ryzyka kontraktowego z wykonawcy.
- Wyrok KIO z dnia 23 sierpnia 2022 r. (sygn. akt KIO 2063/22): Izba orzekła, że mechanizm waloryzacji ma na celu ograniczenie, a nie całkowite wyłączenie ryzyka stron związanego ze zmianą cen. Ryzyko to powinno być dzielone sprawiedliwie.
- Wyrok Sądu Zamówień Publicznych (SO w Warszawie) z dnia 31 marca 2022 r. (sygn. akt XXIII Zs 12/22): Sąd potwierdził, że dopuszczenie waloryzacji nie może prowadzić do ratowania wykonawcy przed skutkami niedoszacowania oferty ani do jego bezpodstawnego wzbogacenia. Wykonawca jako profesjonalista musi wkalkulować część ryzyka wzrostu cen w ofertę.
- Wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 5 czerwca 2019 r. (sygn. akt VII AGa 923/18): Sąd wskazał, że przepisy ustawy Pzp dopuszczające zmianę umowy nie tworzą automatycznego roszczenia o podwyższenie wynagrodzenia – zmiana ta zawsze wymaga zgodnego oświadczenia woli obu stron (aneksu).
Pamiętajmy również o kaskadowym charakterze waloryzacji (art. 439 ust. 5 Pzp). Jeśli wykonawca otrzyma waloryzację, ma bezwzględny ustawowy obowiązek zwaloryzowania wynagrodzenia swoich podwykonawców (przy umowach powyżej 6 miesięcy). Obowiązek ten powstaje jednak dopiero w momencie, gdy sam wykonawca uzyska podwyższenie wynagrodzenia od zamawiającego.
Droga sądowa i klauzula nadzwyczajnej zmiany stosunków
Czy wykonawca ma szanse na waloryzację w sądzie po zakończeniu umowy? Szanse są, ale nie po przeanalizowaniu poniższych przesłanek:
- Zasada nominalizmu (art. 358¹ § 1 k.c.): Zobowiązanie spełnia się przez zapłatę kwoty nominalnej.
- Waloryzacja sądowa (art. 358¹ § 3 i 4 k.c.): Przedsiębiorcy są ustawowo wyłączeni z możliwości żądania waloryzacji sądowej, jeżeli świadczenie ma związek z prowadzoną przez nich działalnością.
- Klauzula rebus sic stantibus (art. 357¹ k.c.) oraz sądowe podwyższenie ryczałtu (art. 632 § 2 k.c.): Choć Sąd Apelacyjny w Warszawie w wyroku z dnia 25 maja 2022 r. (sygn. akt VII AGa 1100/21) złagodził definicję “rażącej straty” (wskazując, że wystarczy dotkliwa strata transakcyjna na danym kontrakcie, a nie zagrożenie upadłością całej firmy), to jednak skorzystanie z tych artykułów wymaga istnienia aktywnego stosunku prawnego. Sąd Najwyższy wielokrotnie orzekał, że sądy nie mogą modyfikować umów, które zostały już w całości wykonane, rozliczone i wygasły.
Ryzyko dyscypliny finansów publicznych i ograniczenia ugody
Zamawiający, działając jako jednostka sektora finansów publicznych, nie może pójść wykonawcy „na rękę” i zawrzeć z nim ugody pozasądowej na podstawie art. 54a ustawy o finansach publicznych. Porozumienia i ugody rekomendowane m.in. przez Prokuratorię Generalną RP są dopuszczalne i gospodarczo uzasadnione (np. przy podziale ryzyka wzrostu kosztów pół na pół na podstawie art. 455 ust. 1 pkt 4 Pzp), ale mogą dotyczyć wyłącznie roszczeń realnych i prawnie uzasadnionych.
Wypłata dodatkowego wynagrodzenia po wygaśnięciu umowy i przy braku wcześniejszych zastrzeżeń ze strony wykonawcy byłaby kwalifikowana jako wydatkowanie środków publicznych bez podstawy prawnej. Wiąże się to z bezpośrednią odpowiedzialnością kierownika jednostki za naruszenie dyscypliny finansów publicznych, a także ryzykiem utraty dofinansowania unijnego lub krajowego na realizację inwestycji.
Złote zasady dla wykonawców zamówień publicznych
- Pilnuj terminów umownych: Wnioski o waloryzację na podstawie klauzul waloryzacyjnych (art. 439 Pzp) składaj zawsze przed zakończeniem prac i w terminach wskazanych w kontrakcie.
- Formułuj zastrzeżenia prawne: Jeśli nie zgadzasz się z rozliczeniem nominalnym, złóż pisemne zastrzeżenie do protokołu odbioru końcowego lub bezpośrednio przy przyjmowaniu płatności faktury końcowej. Brak zastrzeżenia bezpowrotnie zamyka drogę do roszczeń.
- Działaj przed rozliczeniem faktury końcowej: Pamiętaj, że z chwilą bezwarunkowej zapłaty faktury końcowej umowa wygasa, a wraz z nią możliwość aneksowania stawek oraz dochodzenia podwyższenia wynagrodzenia przed sądem.
Najczęściej zadawane pytania
Czy można podpisać aneks waloryzacyjny po pełnym wykonaniu i opłaceniu umowy?
Nie, podpisanie takiego aneksu jest prawnie niedopuszczalne. Zgodnie z zasadami Kodeksu cywilnego, które stosuje się do umów o zamówienie publiczne, prawidłowe spełnienie świadczeń wzajemnych (czyli odbiór robót i zapłata faktury końcowej) skutkuje wygaśnięciem stosunku prawnego. Oznacza to, że umowa formalnie przestaje istnieć, a prawo nie przewiduje możliwości aneksowania nieistniejącego zobowiązania.
W jaki sposób wykonawca może zabezpieczyć swoje roszczenia waloryzacyjne przy odbiorze prac?
Wykonawca może zachować prawo do ubiegania się o waloryzację jedynie poprzez złożenie jednoznacznego, pisemnego zastrzeżenia (tzw. rezerwacji roszczenia). Zastrzeżenie to należy wpisać do protokołu odbioru końcowego robót lub zgłosić najpóźniej przy przyjmowaniu zapłaty faktury końcowej. Brak takiego oświadczenia jest traktowany jako bezwarunkowa akceptacja wypłaconej kwoty i prowadzi do definitywnego zamknięcia drogi do późniejszych roszczeń.
Czy po rozliczeniu umowy wykonawca może żądać podwyższenia wynagrodzenia przed sądem na podstawie klauzuli rebus sic stantibus?
Nie. Choć w przypadku nadzwyczajnej zmiany stosunków rynkowych wykonawca może domagać się sądowej zmiany wysokości świadczenia (art. 357¹ k.c. lub art. 632 § 2 k.c. przy wynagrodzeniu ryczałtowym), to podstawowym warunkiem uruchomienia tych instrumentów jest istnienie aktywnego stosunku prawnego. Sąd Najwyższy wielokrotnie potwierdzał, że sądy nie mogą modyfikować umów, które zostały już w całości wykonane i wygasły. Dodatkowo wykonawca jako przedsiębiorca jest ustawowo wyłączony z możliwości żądania klasycznej waloryzacji sądowej z art. 358¹ § 3 k.c.
