Fundacja rodzinna daje bardzo dużą swobodę w zakresie określenia zasad zarządzania majątkiem rodzinnym i jego przekazywania kolejnym pokoleniom. Ustawa o fundacji rodzinnej pozostawia fundatorowi szeroką autonomię w kształtowaniu treści statutu, co stanowi realizację cywilnoprawnej zasady swobody zawierania umów – oczywiście w granicach wyznaczonych przez przepisy prawa, naturę fundacji rodzinnej i zasady współżycia społecznego.
To właśnie statut decyduje o tym, jak fundacja rodzinna będzie funkcjonowała za kilka, kilkanaście czy kilkadziesiąt lat. Dobrze przygotowany dokument pozwala uniknąć konfliktów rodzinnych, chaosu organizacyjnego i problemów z zarządzaniem majątkiem. Źle skonstruowany może natomiast prowadzić do sporów, paraliżu decyzyjnego albo skutków, których fundator w ogóle nie zakładał.
Sposób alokacji majątku i polityka inwestycyjna fundacji
Jednym z głównych celów fundacji rodzinnej jest gromadzenie mienia i zarządzanie nim w interesie beneficjentów. Statut fundacji rodzinnej powinien więc określać sposób zarządzania majątkiem oraz zasady jego inwestowania.
W praktyce część fundatorów decyduje się na wprowadzenie mechanizmów zabezpieczających trwałość majątku, np. zobowiązuje fundację rodzinną do utrzymywania określonej części jej majątku w bezpiecznych aktywach o znikomym poziomie zmienności. Jeśli wartość ta jest określona kwotowo, szczególnie warto rozważyć indeksację tej kwoty w oparciu o inflację albo inny wybrany wskaźnik ekonomiczny.
Możliwe jest również bardziej szczegółowe określenie polityki inwestycyjnej fundacji. Fundator może przykładowo wskazać preferowane klasy aktywów, poziom akceptowalnego ryzyka czy nawet konkretne kierunki inwestowania. W praktyce często przywołuje się tutaj znany z amerykańskich struktur sukcesyjnych model inwestowania majątku w szeroki indeks giełdowy, taki jak S&P 500.
Odpowiednio przygotowane postanowienia statutu pozwalają ograniczyć ryzyko podejmowania przez przyszłe organy fundacji rodzinnej decyzji sprzecznych z długoterminową wizją fundatora.
Świadczenia dla beneficjentów – pełna swoboda czy sztywne zasady?
Kolejnym, choć co do zasady bardziej „przyszłościowym” celem fundacji rodzinnej, jest wypłata świadczeń. Przepisy regulują tę kwestię dość ogólnie, pozostawiając fundatorowi dużą swobodę w określeniu zasad wypłat. Na etapie tworzenia statutu fundator może zdecydować, czy świadczenia mają być wypłacane na podstawie jego uznaniowych decyzji, czy raczej według bardziej sformalizowanych zasad przypominających np. mechanizm wypłaty dywidendy w spółkach handlowych.
Możliwe jest również uzależnienie wypłaty świadczeń od określonego zachowania beneficjentów – np. ukończenia studiów, zdobycia doświadczenia zawodowego, zaangażowania w działalność rodzinną czy przestrzegania określonych zasad rodzinnych. Dzięki temu statut może nie tylko regulować kwestie majątkowe, ale również pełnić funkcję wychowawczą.
Organy i ryzyko paraliżu decyzyjnego
Ustawa o fundacji rodzinnej zawiera określone uregulowania dotyczące jej zarządu, zgromadzenia beneficjentów i rady nadzorczej, pozwalając jednak fundatorowi na odmienne uregulowanie tych kwestii w statucie.
Dotyczy to przede wszystkim zasad podejmowania uchwał, wymaganego kworum, większości głosów czy długości kadencji członków organów, ale także np. miejsca podejmowania przez nie czynności. Statut może te procedury zliberalizować lub uszczelnić. Warto jednak pamiętać, że zbyt radykalne wymogi mogą w określonej sytuacji doprowadzić do całkowitego paraliżu decyzyjnego fundacji.
Dlatego w praktyce często stosuje się rozwiązania bardziej elastyczne, np. większość kwalifikowaną wyłącznie dla najważniejszych decyzji, pozostawiając zwykłą lub bezwzględną większość głosów w sprawach bieżących. Fundator może również przyznać sobie albo wybranym osobom szczególne uprawnienia głosowe pozwalające zachować mu – przynajmniej za życia – realny wpływ na funkcjonowanie fundacji rodzinnej.
Przy projektowaniu modelu funkcjonowania organów dobrym pomysłem jest też analiza zasadności powołania fakultatywnego organu, jakim jest rada nadzorcza fundacji rodzinnej. Może się bowiem okazać, że w dalszej przyszłości – gdy liczba beneficjentów przekroczy ustawowy próg 25 – jej powołanie stanie się obligatoryjne. Nic jednak nie stoi na przeszkodzie warunkowego ustanowienia rady nadzorczej celem jej automatycznego powołania w sytuacji, gdy zaistnieje taki obowiązek.
Niezależnie od uregulowania kwestii organów warto wreszcie pochylić się nad możliwością powierzenia określonej osobie praw fundatora. Jest to dopuszczalne wyłącznie wtedy, gdy odpowiednie postanowienia zostaną przewidziane bezpośrednio w statucie. Takie rozwiązanie wymaga jednak wyjątkowej staranności – zarówno pod kątem wyboru osoby, której prawa mają zostać powierzone, jak i bardzo precyzyjnego określenia zakresu tych uprawnień oraz sytuacji, w których dana osoba będzie mogła je wykonywać. Nieostrożne sformułowanie postanowień może prowadzić do naruszenia zasady niezbywalności praw fundatora albo budzić wątpliwości na gruncie prawa spadkowego.
Forma statutu i inne dokumenty
Inaczej niż w klasycznej fundacji, statut fundacji rodzinnej musi zostać sporządzony w formie aktu notarialnego. Taka sama forma jest wymagana również dla jego późniejszych zmian.
Ma to praktyczne znaczenie. Każda nowelizacja statutu wiąże się bowiem nie tylko z formalnościami, ale również z konkretnymi kosztami notarialnymi i organizacyjnymi. Właśnie dlatego zmiana statutu powinna być raczej wyjątkiem niż elementem bieżącego zarządzania fundacją rodzinną.
Z tego względu w praktyce warto rozważyć pozostawienie niektórych bardziej technicznych lub mniej ponadczasowych kwestii poza samym statutem. Dotyczy to np. szczegółowej polityki inwestycyjnej, rodzinnego kodeksu dobrych praktyk czy wewnętrznych procedur działania fundacji rodzinnej. Takie dokumenty mogą zostać przyjęte uchwałami organów fundacji i być łatwiej aktualizowane bez konieczności każdorazowej zmiany dokonywanej w formie aktu notarialnego.
Należy też pamiętać, że statut to niejedyny wymagany przez ustawę dokument dotyczący fundacji rodzinnej. Do takich dokumentów należą również spis mienia czy lista beneficjentów, które – pomimo swojej prostoty – potrafią wywołać wątpliwości co do konstrukcji lub momentu, kiedy ich sporządzenie stanie się konieczne. Dlatego proces zakładania fundacji rodzinnej warto skrupulatnie zaplanować, a w razie wątpliwości zwrócić się do pomoc do eksperta.
Co powinien zawierać statut fundacji rodzinnej?
Statut fundacji rodzinnej powinien określać m.in. zasady działania fundacji, sposób powoływania i funkcjonowania jej organów, zasady reprezentacji, prawa i obowiązki beneficjentów oraz zasady spełniania świadczeń. Warto również odpowiednio uregulować w nim kwestie związane z zarządzaniem i ochroną majątku fundacji.
Czy statut fundacji rodzinnej można zmienić?
Tak. Statut fundacji rodzinnej może być zmieniany, jednak jego zmiana wymaga zachowania odpowiedniej formy prawnej. Z tego względu już na etapie tworzenia fundacji warto możliwie szeroko przewidzieć zasady jej funkcjonowania, uwzględniając również przyszłe zmiany pokoleniowe.
W jakiej formie sporządza się statut fundacji rodzinnej?
Statut fundacji rodzinnej sporządza się w formie aktu notarialnego. Również jego późniejsze zmiany wymagają zachowania przewidzianej prawem formy. Z tego względu warto już przy zakładaniu fundacji dokładnie przemyśleć najważniejsze zasady jej funkcjonowania.
