Zachowek chroni najbliższych spadkodawcy, gdy majątek trafia do innych osób na podstawie testamentu albo darowizn. Ma postać roszczenia o zapłatę sumy pieniężnej, a jego wysokość zależy od udziału w spadku, darowizn dokonanych za życia i sytuacji osoby uprawnionej.
adw. Michał Konieczny9 grudnia 2024aktualizacja: 27 października 2026Czas czytania: 9 minut
KtoZstępni, małżonek i rodzice spadkodawcy, ale tylko jeżeli byliby powołani do spadku z ustawy (art. 991 § 1 KC).
IlePołowa wartości udziału ustawowego, a dla małoletniego zstępnego lub osoby trwale niezdolnej do pracy dwie trzecie.
TerminPięć lat od ogłoszenia testamentu. Roszczenie wobec obdarowanego przedawnia się po pięciu latach od otwarcia spadku.
Zachowek to roszczenie pieniężne przysługujące najbliższym spadkodawcy, którzy nie otrzymali od niego należnej części majątku: ani w spadku, ani w formie darowizny lub zapisu windykacyjnego. Uprawniony nie staje się spadkobiercą i nie uczestniczy w dziale spadku. Może natomiast żądać zapłaty od spadkobierców, a w określonych sytuacjach także od osób obdarowanych przez spadkodawcę.
Zachowek należy się zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. Wynosi połowę wartości udziału, który przypadłby im przy dziedziczeniu ustawowym, a dwie trzecie tej wartości, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jest małoletnim zstępnym.
Jeżeli uprawniony nie otrzymał zachowku w postaci darowizny, powołania do spadku albo zapisu, przysługuje mu wobec spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy potrzebnej do pokrycia lub uzupełnienia zachowku.
Zachowek należy się nie tylko wtedy, gdy spadkodawca sporządził testament. Roszczenie może powstać również przy dziedziczeniu ustawowym, jeżeli za życia spadkodawca przekazał majątek w darowiznach i w spadku zostało niewiele.
Krąg uprawnionych jest zamknięty. Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, ale tylko tym, którzy byliby powołani do spadku z ustawy. W praktyce oznacza to, że:
Kto nie ma prawa do zachowku
Zachowek nie przysługuje rodzeństwu, dziadkom, pasierbom ani partnerowi z nieformalnego związku. Prawa do zachowku nie ma także osoba, która odrzuciła spadek, zrzekła się dziedziczenia, została uznana za niegodną dziedziczenia albo skutecznie wydziedziczona.
Wysokość zachowku ustala się w kilku krokach.
Nie każdą darowiznę dolicza się do spadku. Decyduje o tym przede wszystkim to, kto ją otrzymał i kiedy:
| Darowizna | Czy dolicza się do spadku |
|---|---|
| Drobne darowizny zwyczajowo przyjęte w danych stosunkach | Nie (art. 994 § 1) |
| Na rzecz osoby, która nie jest spadkobiercą ani uprawnionym do zachowku, dokonana ponad 10 lat przed otwarciem spadku | Nie (art. 994 § 1) |
| Na rzecz spadkobiercy albo uprawnionego do zachowku | Tak, bez względu na datę |
| Z okresu, gdy spadkodawca nie miał zstępnych - przy zachowku zstępnego | Nie, chyba że dokonano jej mniej niż 300 dni przed urodzeniem zstępnego (art. 994 § 2) |
| Sprzed zawarcia małżeństwa - przy zachowku małżonka | Nie (art. 994 § 3) |
| Fundusz założycielski fundacji rodzinnej wniesiony ponad 10 lat przed otwarciem spadku | Nie, chyba że fundacja jest spadkobiercą (art. 9941 § 1) |
Wartość darowizny oblicza się według stanu z chwili jej dokonania, ale według cen z chwili ustalania zachowku (art. 995 § 1 KC).
Przykład
Spadkodawca, wdowiec, miał dwoje dzieci. W testamencie powołał do całego spadku syna. Czysta wartość spadku wynosi 400 000 zł, a pięć lat przed śmiercią spadkodawca podarował synowi mieszkanie warte dziś 200 000 zł.
Substrat zachowku wynosi 600 000 zł, ponieważ darowiznę na rzecz spadkobiercy dolicza się bez względu na datę. Przy dziedziczeniu ustawowym córka otrzymałaby połowę, czyli 300 000 zł. Jej zachowek to połowa tej kwoty, czyli 150 000 zł, a gdyby była trwale niezdolna do pracy, dwie trzecie, czyli 200 000 zł.
Roszczenie kieruje się w pierwszej kolejności przeciwko spadkobiercom, testamentowym albo ustawowym. Spadkobierca, który sam jest uprawniony do zachowku, odpowiada tylko do wysokości nadwyżki ponad własny zachowek (art. 999 KC).
Jeżeli od spadkobiercy nie można uzyskać zachowku, uprawniony może żądać brakującej sumy od osoby, która otrzymała od spadkodawcy darowiznę doliczoną do spadku, albo od zapisobiercy windykacyjnego. Obdarowany odpowiada tylko w granicach wzbogacenia będącego skutkiem darowizny (art. 1000 KC).
Odrębne zasady dotyczą majątku wniesionego do fundacji rodzinnej. Piszemy o nich w artykule o fundacji rodzinnej a spadku i testamencie.
Spadkodawca może pozbawić uprawnionego zachowku tylko w testamencie i tylko z przyczyn wymienionych w ustawie.
Wydziedziczenie jest możliwe, jeżeli uprawniony:
1) wbrew woli spadkodawcy postępuje uporczywie w sposób sprzeczny z zasadami współżycia społecznego,
2) dopuścił się względem spadkodawcy albo jednej z najbliższych mu osób umyślnego przestępstwa przeciwko życiu, zdrowiu lub wolności albo rażącej obrazy czci,
3) uporczywie nie dopełnia względem spadkodawcy obowiązków rodzinnych.
Przyczyna wydziedziczenia musi wynikać z treści testamentu (art. 1009 KC). W sporze sąd bada, czy wskazana przyczyna rzeczywiście istniała. Wydziedziczenie jest niemożliwe, jeżeli spadkodawca przebaczył uprawnionemu (art. 1010 KC).
Uzależnienie a wydziedziczenie
Choroba, w tym uzależnienie, nie jest samodzielną przyczyną wydziedziczenia. Ocenie podlega zachowanie uprawnionego: czy jest uporczywe, sprzeczne z zasadami współżycia społecznego i podejmowane wbrew woli spadkodawcy.
Zstępni osoby wydziedziczonej zachowują prawo do zachowku, nawet jeżeli wydziedziczony przeżył spadkodawcę (art. 1011 KC).
Drugim sposobem ograniczenia zachowku jest umowa z przyszłym spadkodawcą. Spadkobierca ustawowy może zrzec się dziedziczenia albo tylko prawa do zachowku, w całości lub w części (art. 1048 KC). Umowa wymaga formy aktu notarialnego.
Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje także zstępnych zrzekającego się, chyba że umowa stanowi inaczej (art. 1049 § 1 KC).
O tym, jak sporządzić testament, piszemy w artykule o skutecznym sporządzeniu testamentu.
Od 22 maja 2023 r. osoba obowiązana do zapłaty zachowku może żądać odroczenia terminu płatności, rozłożenia na raty, a w wyjątkowych przypadkach obniżenia zachowku (art. 9971 KC). Sąd bierze pod uwagę sytuację osobistą i majątkową zarówno uprawnionego, jak i obowiązanego.
termin płatności
Przesunięcie terminu zapłaty, gdy natychmiastowa zapłata byłaby dla obowiązanego zbyt dużym obciążeniem.
łącznie do 5 lat
Łączny termin rat nie może przekroczyć pięciu lat. W szczególnie uzasadnionych wypadkach sąd może go przedłużyć, najwyżej do dziesięciu lat.
wyjątkowe przypadki
Gdy okoliczności uzasadniające obniżenie ustaną, uprawniony może żądać zapłaty kwoty, o którą zachowek obniżono, w ciągu pięciu lat od obniżenia.
Roszczenia uprawnionego z tytułu zachowku przedawniają się z upływem pięciu lat od ogłoszenia testamentu.
Roszczenie przeciwko osobie obowiązanej do uzupełnienia zachowku z tytułu otrzymanej od spadkodawcy darowizny lub zapisu windykacyjnego przedawnia się z upływem pięciu lat od otwarcia spadku.
Ogłoszenie testamentu to czynność sądu albo notariusza, a nie data śmierci. Przy dziedziczeniu ustawowym w orzecznictwie przyjmuje się, że termin biegnie od otwarcia spadku, czyli od dnia śmierci spadkodawcy.
Przerwanie biegu przedawnienia
Bieg przedawnienia przerywa wniesienie pozwu, a także zawezwanie do próby ugodowej (art. 123 § 1 pkt 1 KC).
Miejsce zwykłego pobytu
Decyduje ostatnie miejsce zwykłego pobytu spadkodawcy, a nie miejsce śmierci. Jeżeli spadkodawca zmarł w szpitalu w innym mieście, właściwy jest sąd miejsca, w którym na co dzień mieszkał.
O przygotowaniu do postępowania piszemy w artykule o sprawie spadkowej w sądzie, a o formalnościach po śmierci bliskiej osoby w tekście co zrobić po śmierci bliskiej osoby.
Zachowek przysługuje zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy, ale tylko tym, którzy dziedziczyliby z ustawy. Wynosi połowę wartości udziału ustawowego, a w przypadku małoletnich zstępnych i osób trwale niezdolnych do pracy dwie trzecie.
Do substratu zachowku dolicza się darowizny i zapisy windykacyjne, z wyjątkami z art. 994 KC. Darowizny na rzecz spadkobierców i uprawnionych do zachowku dolicza się bez względu na datę.
Roszczenie przedawnia się po pięciu latach od ogłoszenia testamentu. Pozbawić zachowku można tylko przez wydziedziczenie z ustawowych przyczyn wskazanych w testamencie albo przez umowę o zrzeczenie się zachowku.
Tak, jeżeli uprawniony nie otrzymał należnej mu części, na przykład dlatego, że za życia spadkodawca przekazał większość majątku w darowiznach innym osobom. Darowizny dolicza się wtedy do substratu zachowku na zasadach z art. 993-995 KC.
Tylko wtedy, gdy byłby powołany do spadku z ustawy, przede wszystkim gdy jego rodzic, dziecko spadkodawcy, nie dożył otwarcia spadku. Wnuk ma też prawo do zachowku, gdy jego rodzic został wydziedziczony (art. 1011 KC).
Nie. Zachowek przysługuje wyłącznie zstępnym, małżonkowi i rodzicom spadkodawcy.
To zależy od obdarowanego. Darowizny sprzed ponad 10 lat nie dolicza się, jeżeli obdarowany nie jest spadkobiercą ani uprawnionym do zachowku. Darowizny na rzecz spadkobierców i uprawnionych do zachowku dolicza się bez względu na to, kiedy zostały dokonane (art. 994 § 1 KC).
Pięć lat od ogłoszenia testamentu (art. 1007 § 1 KC). Roszczenie wobec obdarowanego albo zapisobiercy windykacyjnego przedawnia się po pięciu latach od otwarcia spadku (art. 1007 § 2 KC).
Nabycie tytułem zachowku podlega podatkowi od spadków i darowizn. Małżonek, zstępni i rodzice mogą skorzystać ze zwolnienia, jeżeli zgłoszą nabycie naczelnikowi urzędu skarbowego w terminie sześciu miesięcy (art. 4a ustawy o podatku od spadków i darowizn). Przy zachowku termin liczy się od dnia jego otrzymania.

adw. Michał Konieczny
Specjalista z zakresu prawa sportowego i ochrony wizerunku
Testament
Chcę sporządzić testament – jak skutecznie to zrobić?
Formy testamentu, treść i najczęstsze błędy.
Postępowanie
Sprawa spadkowa w sądzie – jak się przygotować
Dokumenty, przebieg i czas trwania sprawy.

adw. Michał Konieczny
Specjalista z zakresu prawa sportowego i ochrony wizerunku
Formularz kontaktowy
Wypełnij formularz a my skontaktujemy się w możliwie najkrótszym czasie.