Prawo do korzystania ze środków ochrony prawnej stanowi fundament systemu zamówień publicznych, gwarantujący urzeczywistnienie zasad uczciwej konkurencji i równego traktowania wykonawców (art. 16 pkt 1 ustawy Prawo zamówień publicznych). Krajowa Izba Odwoławcza jest organem powołanym do weryfikacji legalności działań i zaniechań zamawiających. W praktyce rynkowej dochodzi jednak do sytuacji, w których formalne uprawnienie do wniesienia odwołania staje się narzędziem nacisku gospodarczego, służącym opóźnieniu podpisania umowy z konkurentem, wymuszeniu ustępstw handlowych lub tzw. szantażowi procesowemu. Gdzie przebiega granica między realizacją prawa do korzystania ze środków ochrony prawnej a nadużyciem prawa procesowego?
Interes w uzyskaniu zamówienia jako materialnoprawna przesłanka odwołania
Środki ochrony prawnej nie przysługują abstrakcyjnie każdemu uczestnikowi rynku. Zgodnie z art. 505 ust. 1 ustawy z dnia 11 września 2019 r. – Prawo zamówień publicznych (PZP), odwołanie przysługuje wykonawcy, uczestnikowi konkursu oraz innemu podmiotowi, jeżeli:
- Ma lub miał interes w uzyskaniu danego zamówienia (lub dofinansowania), oraz
- Ponosi lub może ponieść szkodę w wyniku naruszenia przez zamawiającego przepisów ustawy.
Obie przesłanki muszą wystąpić łącznie. Wniesienie odwołania przez wykonawcę, którego oferta została odrzucona z przyczyn jednoznacznie niepodważalnych (lub który zajął odległą pozycję w rankingu ofert, a uwzględnienie zarzutów nie daje mu realnej szansy na uzyskanie zamówienia), stanowi przykład braku legitymacji procesowej. KIO w takich sytuacjach oddala odwołanie bez konieczności szczegółowego badania merytorycznej zasadności zarzutów wobec podmiotu wybranego.
Ponadto, na podstawie art. 8 ust. 1 PZP w sprawach nieuregulowanych w ustawie stosuje się przepisy Kodeksu cywilnego (KC). Pozwala to na formułowanie zarzutu nadużycia prawa podmiotowego na podstawie art. 5 KC, gdy działanie skarżącego zmierza wyłącznie do pokrzywdzenia innego podmiotu lub zakłócenia przebiegu przetargu.
Szantaż procesowy i odpowiedzialność odszkodowawcza
Często ostatnio zauważalną praktyką jest wnoszenie kaskadowych, oczywiście bezzasadnych odwołań na czynności zamawiającego w celu uniemożliwienia zawarcia umowy przed upływem terminu związania ofertą lub w celu sparaliżowania kluczowych inwestycji infrastrukturalnych. Tacy odwołujący wykorzystują obecnie trudną sytuacją w KIO, która wyznacza rozprawy nawet po dwóch miesiącach od wniesienia odwołania.
Wykonawcy stosujący takie metody muszą liczyć się z ryzykiem odpowiedzialności cywilnoprawnej:
1) Odpowiedzialność deliktowa (art. 415 KC): Celowe wnoszenie oczywiście bezzasadnego odwołania, podyktowane jedynie chęcią wyrządzenia szkody konkurentowi (np. doprowadzenie do utraty ważności jego oferty lub utraty finansowania z rezerwy celowej przez zamawiającego), może być kwalifikowane jako czyn niedozwolony. Skutkuje to powstaniem obowiązku naprawienia szkody obejmującej zarówno straty rzeczywiste (damnum emergens), jak i utracone korzyści (lucrum cessans).
2) Koszty postępowania odwoławczego: Zgodnie z rozporządzeniem Prezesa Rady Ministrów z dnia 30 grudnia 2020 r. w sprawie szczegółowych rodzajów kosztów postępowania odwoławczego, strona przegrywająca ponosi wpis od odwołania (wynoszący od 7 500 zł do 20 000 zł) oraz koszty zastępstwa procesowego drugiej strony. Uporczywe przegrywanie spraw generuje znaczny obciążeniowy koszt finansowy.
Podsumowanie
Procedura odwoławcza przed Krajową Izbą Odwoławczą służy ochronie praworządności w procesie wydatkowania środków publicznych, lecz nie może stanowić instrumentu zakłócania konkurencji. Wykonawcy decydujący się na wniesienie odwołania muszę precyzyjnie wykazać nie tylko naruszenie prawa przez zamawiającego, ale również własny interes w uzyskaniu zamówienia i ryzyko poniesienia szkody (art. 505 ust. 1 PZP). Nadużywanie tego prawa procesowego generuje istotne ryzyka kosztowe oraz potencjalną odpowiedzialność odszkodowawczą na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego.
Czy zamawiający może zawrzeć umowę przed rozpoznaniem odwołaniaprzez Krajową Izbę Odwoławczą?
Zgodnie z art. 577 PZP, wniesienie odwołania powoduje automatyczny zakaz zawarcia umowy przez zamawiającego do czasu ogłoszenia przez Izbę wyroku lub postanowienia kończącego postępowanie. Zamawiający może jednak złożyć do KIO wniosek o uchylenie zakazu zawarcia umowy (art. 578 PZP), jeżeli niezawarcie umowy mogłoby spowodować negatywne skutki dla interesu publicznego przewyższające korzyści związane z ochroną wszystkich interesów, w odniesieniu do których istnieje możliwość doznania szkody w wyniku naruszenia przepisów.
Kiedy KIO odrzuci odwołanie z przyczyn formalnych, nie badając w ogólejego treści?
KIO odrzuca odwołanie m.in. na podstawie art. 528 PZP, jeżeli odwołanie wniesiono po upływie ustawowego terminu, zostało wniesione przez podmiot nieuprawniony, wniesiono je z naruszeniem zasady koncentracji środków ochrony prawnej lub gdy odwołujący nie uiścił wpisu w należnej wysokości i w wyznaczonym terminie. Odrzucenie odwołania następuje w formie postanowienia i kończy postępowanie bez badania zarzutów merytorycznych.
Czy wnoszenie oczywiście bezzasadnych odwołań przez wykonawcę możestanowić podstawę do jego wykluczenia z kolejnych przetargów?
Ustawa PZP zawiera zamknięty katalog przesłanek wykluczenia (art. 108 i art. 109 PZP). Samo korzystanie ze środków ochrony prawnej nie stanowi bezpośredniej przesłanki wykluczenia. Jeżeli jednak w wyniku uporczywego, sprzecznego z prawem działania wykonawcy doszło do rozwiązania wcześniejszej umowy w sprawie zamówienia publicznego z przyczyn leżących po jego stronie lub zasądzono od niego odszkodowanie za czyn nieuczciwej konkurencji, zamawiający może zastosować przesłanki z art. 109 ust. 1 pkt 5 lub 7 PZP (pod warunkiem przewidzenia ich w SWZ).